Szlakiem przedwojennych, polskich szkół na Warmii (cz. 4)

Dzieje nowoczesnego, prywatnego szkolnictwa polskiego na Warmii i Mazurach, przed II wojną światową stanowiących część niemieckiej prowincji Prusy Wschodnie, sięgają okresu plebiscytu. Wiosną i latem 1920 roku m.in. w Butrynach, Gietrzwałdzie, Gryźlinach, Pluskach, Purdzie i Ramsowie nauczano dzieci w języku polskim.

Naród, który traci pamięć, przestaje być Narodem
– staje się jedynie zbiorem ludzi, czasowo zajmujących dane terytorium.
Marszałek Józef Piłsudski

Porażka plebiscytowa nie osłabiła dążeń polskiej mniejszości narodowej do posiadania własnych szkół. Dnia 11 listopada 1921 roku w Olsztynie założono Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię. Na czele organizacji stanęli główni inicjatorzy jej powstania: ksiądz Karol Langwald, Jan Baczewski i Jan Brzeszczyński. Członkowie Towarzystwa, spośród których warto wymienić takich aktywnych działaczy, jak: ksiądz Wacław Osiński, Franciszek Barcz, Edward Turowski czy Jan Boenigk, mimo przeszkód stawianych przez niemieckie władze, podejmowali starania o powstanie oraz uregulowanie prawne funkcjonowania polskiego szkolnictwa. Momentem przełomowym stało się uchwalenie (31 grudnia 1928 roku) przez pruski parlament (Landtag), dzięki kilkuletnim zabiegom posła Jana Baczewskiego, „Ordynacji dotyczącej uregulowania szkolnictwa dla mniejszości polskiej w państwie pruskim”. Potwierdzenie przez rząd oraz wejście w życie tego aktu normatywnego, dnia 21 lutego 1929 roku, otworzyło drogę wspomnianemu wcześniej Towarzystwu do zorganizowania polskich szkół: 15 na Warmii – w Brąswałdzie, Chaberkowie, Gietrzwałdzie, Giławach, Jarotach, Lesznie, Nowej Kaletce, Olsztynie, Pluskach, Purdzie, Skajbotach, Stanclewie, Unieszewie, Worytach i Wymoju (wszystkie miejscowości w dzisiejszym powiecie olsztyńskim) – oraz jednej na Mazurach – w Piasutnie (powiat szczycieński), gdzie pracował i zmarł Jerzy Lanc. Dalsze utrzymanie każdej z tych placówek (o oficjalnej nazwie „Katolicka Szkoła Polska w …[danej miejscowości]”) również wymagało wielu działań i ciągłych starań (po dojściu do władzy w tzw. Republice Weimarskiej w 1933 roku Narodowo-Socjalistycznej Partii Robotników Niemieckich, z Adolfem Hitlerem na czele, wręcz walki), jednak ich istnienie, w latach 1929-1939 (nierzadko w prywatnych domach), stało się symbolem realnego uznania praw Polaków w Niemczech, a osoby nauczycieli (często jednocześnie kierowników szkół), np. Maria Zientara-Malewska, Otylia Teszner-Grothowa, Bolesław Jeziołowicz, Ryszard Knosała, Edward Turowski, Paweł Jasiek, Józef Groth, Jan Maza, Bronisław Chabowski i Wojciech Gromadecki, wpisały się na trwałe w historię naszego narodu na Warmii i Mazurach. Trzeba pamiętać, że w niektórych z wymienionych wyżej miejscowości, obok szkół, funkcjonowały polskie przedszkola (zwane wówczas ochronkami) oraz biblioteki. Ostateczny kres działalności placówek oświatowo-wychowawczych, podobnie, jak innych organizacji ruchu polskiego w regionie, przyniósł wybuch II wojny światowej (1 września 1939 roku).

Oto krótkie notki, dotyczące kolejnych trzech szkół (podstawowych, z polskim językiem wykładowym), działających na Warmii w okresie międzywojennym, wraz ze współczesnymi fotografiami budynków, w których się mieściły:

  • Olsztyn – szkoła polska została otwarta w dniu 10 kwietnia 1934 roku, jako ostatnia z powołanych do życia przez Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię, a zarazem jedyna funkcjonująca w miejscowości posiadającej prawa miejskie; placówka oświatowa, w której pierwszym nauczycielem i kierownikiem był Wojciech Gromadecki, mieściła się w Domu Polskim (siedzibie wielu instytucji i organizacji ruchu polskiego na Warmii i Mazurach) przy ówczesnej Bahnhofstraße (dzisiejszej ulicy Partyzantów); drugim kierownikiem został Ryszard Knosała jeden z najaktywniejszych działaczy m.in. Związku Strzeleckiego, klubów sportowych i Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech; z uwagi na fakt, że w olsztyńskiej szkole udało się zorganizować osiem klas oraz np. drużynę harcerską, znajdowała się ona pod stałym nadzorem przedstawicieli niemieckiej administracji; istniała do dnia 1 września 1939 roku (aresztowany po ataku III Rzeszy na Polskę Ryszard Knosała przebywał następnie w niemieckich obozach koncentracyjnych w Hohenbruch koło Królewca, Działdowie i Dachau, gdzie zmarł w 1945 roku).

Nauczycielami w polskiej szkole w Olsztynie byli:

  • Wojciech Gromadecki – pierwszy kierownik (1934–1938),
  • Władysława Styp-Rekowska (1936–1938),
  • Wiktor Skąpski (1938),
  • Ryszard Knosała – drugi kierownik (1938–1939),
  • Konrad Smolarczyk (1938–1939).

1

Dom Polski w Olsztynie – w okresie międzywojennym siedziba m.in. Banku Ludowego i polskiej szkoły

2

Tablica „szkolna” (z Białym Orłem i znakiem „Rodła”) na Domu Polskim w Olsztynie

2) Unieszewo warte odnotowania, że już w 1926 roku wprowadzono nauczanie języka polskiego do istniejącej w tej wsi (noszącej wówczas nazwę Sząfałd) szkoły niemieckiej; usankcjonowana przepisami wspomnianej wyżej „Ordynacji” szkoła polska rozpoczęła funkcjonowanie w dniu 10 kwietnia 1929 roku, jako jedna z czterech pierwszych na Warmii (obok placówek w: Chaberkowie, Gietrzwałdzie i Nowej Kaletce); pierwszy nauczyciel i kierownik Bolesław Jeziołowicz prowadził lekcje początkowo w domu prywatnych właścicieli (państwa Bauerów), aby w 1931 roku móc przenieść zajęcia do wzniesionego specjalnie do celów kulturalno-oświatowych budynku, co stanowiło sytuacją wyjątkową na terenie Prus Wschodnich (poza szkołą, urządzono w nim ochronkę dla dzieci, bibliotekę i świetlicę, służącą miejscowym, licznym Polakom do organizacji zebrań, spotkań młodzieży, amatorskich występów teatralnych oraz obchodów ważnych rocznic i świąt narodowych); szeroko zakrojona działalność tego „gniazda” ruchu polskiego była „solą w oku” Niemców, którzy próbowali za wszelką cenę ją ograniczyć oraz pozbyć się Bolesława Jeziołowicza i jego małżonki, Marii; eskalacja konfliktu nastąpiła wiosną 1935 roku, kiedy doszło do bandyckiego napadu na placówkę, a jej kierownik, oczywiście, stanowczo się temu sprzeciwił; ostatecznie niemieckie władze (w dniu 20 kwietnia 1935 roku) odebrały Jeziołowiczowi, pod zarzutem prowadzenia agitacji na rzecz Polski, prawo nauczania i nakazały opuszczenie terytorium III Rzeszy; po kilkumiesięcznym okresie kierowania szkołą przez Piotra Łangowskiego (któremu udało się zorganizować w Sząfałdzie Święto Dziecka), kolejnym nauczycielem, a zarazem kierownikiem, został Wielkopolanin Jan Maza, z kolei jego żona, Janina, zaopiekowała się świetlicą i zbiorami bibliotecznymi, w tym czasie przy tej placówce oświatowej działała również drużyna harcerska; w 1937 roku funkcjonariusze Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei – tajna policja państwowa) zrewidowali unieszewską bibliotekę (podobno głównym celem była konfiskata książki autorstwa Melchiora Wańkowicza pt. Na tropach Smętka, której jednak nie udało im się znaleźć); w dniu 1 września 1939 roku szkoła została zamknięta, a Jan Maza aresztowany i osadzony w niemieckim obozie koncentracyjnym w Hohenbruch koło Królewca, gdzie poniósł on śmierć (razem z Sewerynem Pieniężnym juniorem i Leonem Włodarczakiem, w dniu 24 lutego 1940 roku); wypada dodać, że Bolesław Jeziołowicz został rozstrzelany przez członków Selbstschutzu, wraz z grupą nauczycieli i innych osób zaangażowanych w sprawę polską z Bydgoszczy, w fordońskiej „Dolinie Śmierci” już na przełomie października i listopada 1939 roku.

Kadra pedagogiczna (nauczyciele, jednocześnie pełniący obowiązki kierowników szkoły):

  • Bolesław Jeziołowicz (1929–1935),
  • Piotr Łangowski (1935),
  • Jan Maza (1935–1939).

20160917-0052

20160917-0038

Budynek dawnej polskiej szkoły, przedszkola, biblioteki i świetlicy w Unieszewie (Sząfałdzie)

20160917-0045

Tablice na unieszewskiej szkole polskiej
(górna, z Orłem w koronie, to dar Polaków spod znaku „Rodła”)

20160917-0049

Obelisk upamiętniający działaczy ruchu polskiego na Warmii, związanych z Unieszewem
(m.in. nauczycieli i ucznia polskiej szkoły)

Kopia 20160917-0042

Tablica na obelisku

3) Woryty inauguracja działalności katolickiej szkoły polskiej nastąpiła w dniu 24 lutego 1930 roku, w uroczystości wzięli udział między innymi: sekretarz Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię Franciszek Barcz oraz przewodniczący zarządu IV Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech (z siedzibą w Olsztynie, obejmującej Warmię, Mazury i Powiśle) Franciszek Kierczyński; równocześnie w budynku funkcjonowało przedszkole; pierwszym nauczycielem i kierownikiem szkoły został Wiktor Bina, któremu bardzo zależało na krzewieniu nie tylko polskiego języka, ale też historii i geografii naszej Ojczyzny, stąd, poza zwykłym, codziennym nauczaniem, starał się organizować dodatkowe zajęcia i atrakcje dla uczniów (na przykład: montaże słowno-muzyczne i przedstawienia jasełkowe w okresie Świąt Bożego Narodzenia oraz letnie wycieczki do Polski); dodatkowe działania skutkowały licznymi wizytacjami inspektorów szkolnych, nierzadko wrogo nastawionych do polskich inicjatyw; w związku z faktem, iż latem 1933 roku władze (już kontrolowane przez nazistów) odebrały Binie, za uczestnictwo w prowadzonym przez Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię kolportażu wśród dzieci modlitewników „Bóg i Ojczyzna” (zawierających w swej treści elementy dotyczące dziejów naszego Narodu), prawo nauczania i zezwolenie na pobyt na terenie III Rzeszy, jego obowiązki przejął Franciszek Piotrowski (który pozostawił po sobie obszerne wspomnienia, stanowiące interesujące źródło wiedzy o życiu i działalności Polaków w Niemczech w okresie międzywojennym); kilka miesięcy później zamknięta została szkoła polska w Gietrzwałdzie, a jej dotychczasowi uczniowie, chcący kontynuować naukę w języku ojczystym (przykładowo Maria Gräber), musieli uczęszczać do woryckiej placówki; w 1937 roku Piotrowski zorganizował teatrzyk kukiełkowy „Bajka”, w tym samym roku odbyła się szkolna wycieczka z Woryt do Olsztyna, w czasie której dzieci zwiedziły między innymi: kościół pod wezwaniem Świętego Jakuba, zamek kapituły warmińskiej, Bramę Górną (Wysoką), stary ratusz, drukarnię „Gazety Olsztyńskiej” oraz Dom Polski; w latach 1937-1939 (podobnie, jak w innych polskich szkołach) nastąpił drastyczny spadek liczby uczniów, związany z różnymi sankcjami, szykanami i utrudnieniami, stosowanymi wobec ich rodziców przez niemieckie władze; we wrześniu 1938 roku zatwierdzono działalność biblioteki; warto dodać, że w Worytach trzy razy (w 1932, 1936 i 1939 roku) odbywały się konferencje regionalne dla nauczycieli szkół polskich; placówka oświatowa przestała funkcjonować w dniu 30 sierpnia 1939 roku.

Nauczycielami i równocześnie kierownikami szkoły byli:

  • Wiktor Bina (1930–1933),
  • Franciszek Piotrowski (1933–1939).

20170619-0007

20170619-0014

Dom w Worytach, w którym mieściły się polskie placówki oświatowe: szkoła i przedszkole

20170619-0010

Tablica na dawnej szkole i przedszkolu polskim w Worytach

c.d.n.

Czytaj również:

Przy opracowywaniu niniejszego artykułu korzystałem z książki autorstwa Bohdana Koziełło-Poklewskiego i Wojciecha Wrzesińskiego pt. Szkolnictwo polskie na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1919–1939 (Olsztyn, 1980), publikacji pt. Wspomnienia polskiego nauczyciela w Niemczech Franciszka Piotrowskiego (wstęp i opracowanie Tadeusz Filipkowski; Olsztyn, 1996), broszury pt. Przyznając się do polskości. Szkoły polskie na Warmii i Mazurach (1929–1939) oraz treści tablic informacyjnych, znajdujących się w poszczególnych miejscowościach.

 

Radosław Nojman

z wykształcenia prawnik, z zamiłowania historyk; działacz społeczno-polityczny;
autor cyklu artykułów pt. Miejsca pamięci narodowej w województwie warmińsko-mazurskim;
sekretarz Ruchu Społecznego im. Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego na Warmii i Mazurach

Komentuj "Szlakiem przedwojennych, polskich szkół na Warmii (cz. 4)"

Skomentuj tekst

Adres e-mail nie będzie opublikowany (pozostaje do wiadomości serwisu)


*


Zabezpieczenie antyspamowe:

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

Powrót na górę strony
%d bloggers like this: